خبرگزاری رویترز گزارش داد جمهوری اسلامی با تشدید سرکوب معترضان در ایران، استارلینک ایلان ماسک را با یکی از دشوارترین چالشهای خود روبهرو کرده؛ پروژهای که از زمان استفاده در جنگ اوکراین، به ابزاری حیاتی برای مقابله با اقدامات حکومتها در قطع اینترنت و سانسور تبدیل شده است.
رویترز جمعه ۲۶ دی نوشت اسپیسایکس، مالک استارلینک، اوایل هفته دسترسی به اینترنت ماهوارهای را برای ایرانیان رایگان کرد.
به گفته کنشگران و محققان، این تصمیم اسپیسایکس را به کانون یک بحران ژئوپولیتیک جدید کشانده و مهندسان مستقر در آمریکا را در تقابل مستقیم با کشوری قرار داده که از ابزارهای اخلال ماهوارهای (موسوم به جَمِر) و روشهای جعل سیگنال استفاده میکند.
نحوه مقابله اسپیسایکس با تلاشهای جمهوری اسلامی برای مختل کردن فعالیتهایش، با دقت از سوی ارتش و دستگاههای اطلاعاتی آمریکا دنبال میشود؛ نهادهایی که از استارلینک و نسخه نظامی آن، استارشیلد، بهره میبرند.
چین نیز این تحولات را زیر نظر دارد؛ کشوری که در حال توسعه شبکههای اینترنت ماهوارهای خود است و در سالهای آینده میتواند به رقیبی جدی برای استارلینک تبدیل شود.
همزمان با احتمال عرضه عمومی سهام اسپیسایکس در سال جاری، تحولات ایران به صحنه نمایشی پرمخاطب برای سنجش توان استارلینک در برابر نگاه سرمایهگذاران بدل شده است.
جان پلامب، رییس پیشین سیاستگذاری فضایی پنتاگون در دولت جو بایدن، در همین رابطه گفت: «رژیمهای سرکوبگر تصور میکنند هنوز قادر به قطع ارتباطات هستند، اما به نظر من روزی فرا میرسد که چنین کاری دیگر امکانپذیر نخواهد بود.»
جمهوری اسلامی کمی پس از آغاز تظاهرات شامگاه ۱۸ دی که بهدنبال فراخوان شاهزاده رضا پهلوی برگزار شده بود، اینترنت را در سراسر ایران بهطور کامل قطع کرد.
از آن زمان، ارتباط مردم ایران با جهان خارج بهشدت محدود بوده، اما همان اندک روایتها و تصاویر منتشر شده از ابعاد هولناک کشتار سیستماتیک شهروندان حکایت دارد.
استفاده معترضان از استارلینک برای ارسال ویدیوهای سرکوب
رویترز نوشت استارلینک که اختلال در آن برای جمهوری اسلامی بهمراتب دشوارتر از شبکههای کابلی و دکلهای تلفن همراه است، به یکی از ابزارهای کلیدی مردم برای ثبت و مستندسازی وقایع میدانی تبدیل شده است.
رها بحرینی، پژوهشگر امور ایران در سازمان عفو بینالملل، گفت این نهاد دهها ویدیو از داخل ایران، از جمله تصاویر کشته یا زخمی شدن معترضان به دست نیروهای حکومت، را تایید کرده است.
او افزود تقریبا همه این تصاویر از سوی افرادی ارسال شده که به استارلینک دسترسی داشتهاند.
با این حال، او تاکید کرد محدودیتهای ادامهدار ارتباطی، تماس سازمانهای حقوق بشری با افراد داخل ایران را مختل کرده و ارزیابی گستره خشونت حکومت را با دشواری جدی روبهرو ساخته است.
«هولیستیک رزیلینس» سازمانی غیرانتفاعی در آمریکا است که در انتقال ترمینالهای استارلینک به ایرانی نقش داشته است.
بنا بر اعلام این سازمان، علیرغم ممنوعیت استارلینک در ایران احتمال میرود دهها هزار دستگاه بهصورت قاچاق وارد کشور شده باشند؛ هرچند هنوز مشخص نیست چه تعداد از آنها فعال هستند.
این سازمان افزود در حال همکاری با اسپیسایکس است تا تلاشهای جمهوری اسلامی برای ایجاد اختلال در این سامانه را زیر نظر بگیرد.
به گفته هولیستیک رزیلینس و شماری از کارشناسان، حکومت ایران احتمالا از اخلالگرهای ماهوارهای برای مختل کردن سیگنالهای استارلینک استفاده میکند.
تلاش جمهوری اسلامی برای مقابله با استارلینک
نریمان غریب، فعال مخالف جمهوری اسلامی و پژوهشگر مستقل حوزه جاسوسی سایبری، گفت تهران به روش موسوم به «اسپوفینگ» روی آورده است؛ یعنی ارسال سیگنالهای جعلی جیپیاس برای گمراه کردن و از کار انداختن ترمینالهای استارلینک.
او افزود این روش موجب اختلال شدید در اتصال استارلینک میشود و سرعت اینترنت را به شکل محسوسی کاهش میدهد.
غریب ادامه داد: «شاید بتوان پیام متنی فرستاد، اما تماس تصویری را باید کاملا فراموش کرد.»
با آنکه استارلینک مجوزی برای فعالیت در ایران ندارد، ماسک بارها در شبکه اجتماعی ایکس وجود این سرویس در ایران را تایید کرده؛ مسالهای که طی چند سال گذشته جمهوری اسلامی را به تلاش گسترده برای مقابله با آن سوق داده است.
در زمان خیزش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱، ماسک اعلام کرد نزدیک به ۱۰۰ ترمینال استارلینک در داخل ایران فعال هستند.
پس از جنگ ۱۲ روزه، مجلس شورای اسلامی قانونی را به تصویب رساند که استفاده از استارلینک را ممنوع میکند و مجازاتهای سنگینی برای استفاده یا توزیع این فناوری بدون مجوز حکومت در نظر میگیرد.
در کنار اقدامات داخلی، تهران مسیرهای دیپلماتیک را نیز در دستور کار قرار داده است. سال گذشته، جمهوری اسلامی از یک کمیته در اتحادیه بینالمللی مخابرات سازمان ملل خواست آمریکا و نروژ - کشورهایی که استارلینک بهطور بینالمللی در آنها ثبت شده - را ملزم به مسدود کردن خدمات در ایران کنند.
در نشستی در ماه ژوئیه، جمهوری اسلامی به هیاتمدیره این نهاد اعلام کرد استفاده از استارلینک در ایران «غیرقانونی» است و «یک کشور مهاجم» از ترمینالهای این سامانه برای عملیات پهپادی بهره گرفته است.
نمایندگان حکومت ایران همچنین در ماه نوامبر به این نهاد گفتند در شناسایی و از کار انداختن ترمینالهای استارلینک با دشواری روبهرو هستند.
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
