ششمین شب پیاپی حملات آمریکا به ایران با هدف قرار گرفتن دهها موضع نظامی، زیرساختهای برق و چند پل در جنوب کشور همراه بود.
سنتکام اعلام کرد سامانههای دیدهبانی ساحلی، پدافند هوایی، زیرساختهای لجستیکی نظامی و توانمندیهای دریایی ایران از جمله اهداف این عملیات بودهاند.
اگر یکی از دو طرف واقعا قاطعانه پیروز شده بود، مذاکره معنا نداشت. پیروز قاطع، شروط را تحمیل میکرد، نه آنکه از میانجیگران بخواهد آنها را منتقل کند. آنچه طرف آمریکایی، بهخصوص ترامپ و ونس میگویند این است که حکومت ایران شروط را پذیرفته بود: آزادسازی و امنیت تنگه هرمز، توقف غنیسازی.
جمهوری اسلامی هم معتقد بود و هست که توان دریافت خسارت، آزادسازی پولهای بلوکه شده و بیرون راندن آمریکا از منطقه را دارد و دست را فراتر گذاشت و لبنان را نیز در این میان دخیل کرد.
از متن تفاهمنامه منتشر شده برمیآمد که این شروط برآورده خواهد شد. اما در آمریکا، صداهای مخالف ترامپ به وضوح بالا رفت. در ایران نیز، طیف تندرو خشم خود را نشان داد.
دو روایت پیروزی که هر دو طرف برای مخاطبان داخلی خود میسازند، در یک نقطه به هم میرسند: انکار واقعیت میدان. واقعیتی که در آن، نه آمریکا توانست نظام جمهوری اسلامی را به تسلیم وادارد، نه حکومت ایران توانست از فروپاشی اقتصادی و انزوای منطقهای رهایی یابد.
توقف استراتژیک
تحلیلگران آمریکایی، خود این تشخیص را روشنتر از هر منتقد بیرونی بیان کردهاند. مایکل فرومن، رییس شورای روابط خارجی، بیان میکند که قدرت نظامی بهتنهایی قادر به بازطراحی نظم منطقهای نیست.
بهگفته او، با وجود خسارات سنگین وارد شده به توان نظامی ایران، تهران توانست با ابزارهای کمهزینهای مثل پهپاد و موشکهای ارزان قیمتش منافع آمریکا و متحدانش را به چالش بکشد.
به عقیده فرومن وقتی ابزار ارزان بتواند سامانهای گران را تهدید کند، نظم نظامی جهانی دچار اختلال میشود. هزینه همکاری امنیتی با آمریکا برای متحدان منطقهای، بالا میرود. کشورهای عربی خلیج فارس، که حملات به اهدافی در خاکشان نگرانی ایجاد کرده، ممکن است به سمت روسیه، چین یا توافق مستقیم با ایران سوق پیدا کنند.
او نتیجه میگیرد که «تغییر قواعد بازی با پیروزی در آن یکسان نیست.»
آمریکا قواعد بازی منطقه را تغییر داد، اما در این بازی پیروز نشد. توان نظامی داشت اما اراده سیاسی برای ادامه نداشت. کاخ سفید میان تهدید نظامی و تلاش برای دستیابی به توافق در نوسان است، و توافق احتمالی بیشتر بر بازگشایی تنگه و ادامه مذاکرات متمرکز است، نه محدود کردن برنامه موشکی یا شبکه نیروهای نیابتی جمهوریاسلامی.
دست به دامن روایت
روایت جمهوری اسلامی در سطحی متفاوت اما همان منطق را دنبال میکند. نظام حاکم در رسانههای رسمی، از پیروزی قاطع میگوید، اما در پشت پرده، شروطی را پذیرفت که در گذشته خط قرمز محسوب میشدند.
سیاست بینالملل برای نظام جمهوری اسلامی تقریبا از دست رفته، وضعیت داخلی سیاست هم چندان تعریفی ندارد؛ سران نظام مورد هجمه طیف تندرو قرار دارند و در رسانه و خیابان مورد دشنام قرار میگیرند. وضعیت معیشتی مردم که مشخص است. دولت در این میان، با محدودیت و ناتوانی بسیار تقلا میکند جلو ورشکستگی نهایی اقتصاد را بگیرد.
پارادوکس هزینه
اما اگر هیچیک از دو طرف پیروز قاطع نبوده، چه کسی هزینهی واقعی این جنگ را پرداخت؟
درست است که این جنگ به لحاظ ابزاری برای جمهوری اسلامی ارزان بود، به این معنی که پهپادها و موشکهای ساخت ایران بسیار ارزانتر از مشابه خارجی هستند. اما این ارزانی کمکی به بهبود وضعیتاقتصادی و معیشتی مردم نکرده است.
به تحلیل فرومن بازگردیم؛ ایران با ابزار ارزان به اقتصاد جهانی ضربه زد؛ اما هزینه آن ابزار ارزان نه در پنتاگون پرداخت شد نه در بیت رهبری. راهبردی که قرار بود نظام جهانی را به چالش بکشد، به بار دیگری بر گرده سنگین زندگی مردمی بدل شد که هزینه این جنگ را ناخواسته میپردازند.
این، منطق پنهان جنگهای نامتقارن است. وقتی یک طرف با ابزار ارزان میجنگد، نشانه هوشمندی استراتژیکاش نیست؛ نشانه این است که قدرت تولید ابزار گران را ندارد، و چون به جنگ کشانده شده، با هرچه دارد میجنگد.
اما این «هرچه دارد» نیز خود ساخت دستی نیست. از منابعی برداشت شده که جای دیگری برای زندگی مردم لازم بود. هر پهپاد ارزان، چندین کیسه برنج، چندین جعبه دارو و چندین ساعت برق است که حذف میشود.
ایران در ماههای اخیر شاهد سهرقمی شدن تورم بوده است. صندوق بینالمللی پول ایران را در میان سه کشور با بالاترین تورم جهان قرار داده. حدود دو میلیون نفر در دو ماه گذشته بیکار شدهاند. اقتصاد دیجیتال، با شصتوپنج روز قطعی اینترنت سراسری، نابود شده است. اینها، هزینه واقعی آن جنگ ارزان است.
بازندهای که دیده نمیشود
مذاکرات حالا شکست خورده است و جنگ، اگر چه فعلا بیشتر در جنوب ایران در جریان است، هزینههای سنگینی بر اقتصاد کشور تحمیل کرده است. با توجه به نیت آمریکا بر محاصره دوباره دریایی ایران، فشار بر معیشت مردم بیشتر میشود. جنگی که فاتح نداشت، یک بازنده واضح داشت. و آن بازنده، در هیچ یک از روایتهای پیروزی، نه دیده میشود نه صدایش شنیده میشود؛ مردم.
شی در سخنرانی خود در مراسم افتتاحیه کنفرانس جهانی هوش مصنوعی در شانگهای، از کشورهای جهان خواست «فرصت تاریخی» هوش مصنوعی متنباز را مغتنم بشمارند.
او همچنین نسبت به شکلگیری «بیعدالتیهای تاریخی جدید» ناشی از دسترسی نابرابر به این فناوری هشدار داد و متعهد شد به کشورهای در حال توسعه برای ایجاد توانمندیهای هوش مصنوعی کمک کند.
بهنوشته رویترز سخنان روز جمعه شی روشنترین اظهار نظر درباره بلندپروازی چین برای شکل دادن به حکمرانی جهانی هوش مصنوعی محسوب میشود. او مدلهای متنباز چین را نوعی کالای عمومی جهانی معرفی کرد و در مقطعی تعیینکننده از رقابت برای رهبری فناوری، پکن را بهعنوان جایگزینی برای واشینگتن در جایگاهی ویژه قرار داد.
شی با مقایسه اهمیت هوش مصنوعی با اختراع موتور بخار و برق، چشماندازی ترسیم کرد که در آن چین فناوری و تخصص هوش مصنوعی را با کشورهای جنوب به اشتراک میگذارد و همزمان رهبری تلاشهای جهانی برای تدوین استانداردهای حاکم بر این فناوری نوظهور را بر عهده میگیرد.
این سخنرانی، ائتلاف هوش مصنوعی چین را رقیبی برای ابتکار بینالمللی «پاکس سیلیکا» به رهبری آمریکا معرفی کرد؛ طرحی که هدف آن ایمنسازی زنجیرههای جهانی تامین هوش مصنوعی و مواد معدنی حیاتی است، هرچند شی بهطور مستقیم از واشینگتن نام نبرد.
رسانههای دولتی چین بهطور فزایندهای راهبرد هوش مصنوعی پکن را پاسخی به آنچه تلاش تحت رهبری آمریکا برای برپایی یک «پرده آهنین هوش مصنوعی» مینامند، معرفی کردهاند.
«یویوان تانتین»، حساب شناختهشدهای در شبکههای اجتماعی که با شبکه دولتی سیسیتیوی (CCTV) ارتباط دارد، در تفسیری که پنجشنبه منتشر شد، گفت چین از طریق «تجمیع توان همه بشریت و همه کشورها برای ایجاد یک زیستبوم هوش مصنوعی متنباز و همهجانبه» در پی ساختن «نظمی دیگر» است.
در شرایطی که مدلهای هوش مصنوعی چینی با متنهای باز، در رقابت با سامانههای اختصاصی شرکتهای آمریکایی مانند اوپنایآی (OpenAI) و آنتروپیک (Anthropic) بهسرعت پیشرفت میکنند، کنفرانس جهانی هوش مصنوعی تغییر چشمانداز این حوزه را برجستهتر میکند.
استارتاپ مونشاتایآی (Moonshot AI) مستقر در پکن، جمعه مدل کیمی کی۳ (Kimi K3) را رونمایی کرد و آن را از نظر تعداد پارامترها بزرگترین مدل هوش مصنوعی باز جهان خواند. این رونمایی یک ماه پس از آن انجام شد که دولت آمریکا بهدلیل نگرانیهای امنیتی، مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی آنتروپیک را بهطور ناگهانی کنار گذاشت.
رویترز اوایل این ماه گزارش داد که پکن در حال بررسی اعمال محدودیت بر دسترسی خارجی به برخی از مدلهای پیشرو هوش مصنوعی چین است؛ موضوعی که تنش فزاینده میان تبلیغ هوش مصنوعی متنباز از سوی این کشور و دستور کار روزبهروز سختگیرانهتر امنیت ملی آن را برجسته میکند.
شی همچنین خواستار آن شد که سامانههای هوش مصنوعی تحت کنترل انسان باقی بمانند و کشورها برای مدیریت خطرات هوش مصنوعی، سازوکارهای هشدار زودهنگام و واکنش اضطراری ایجاد کنند. این روشنترین اظهارات او تاکنون درباره ایمنی هوش مصنوعی بود.
رهبر چین همچنین خواستار اتخاذ تدابیری برای جلوگیری از سناریوهای خارج شدن هوش مصنوعی از کنترل شد و نسبت به خطرات سامانههای خودمختار هوش مصنوعی که میتوانند از نظارت و کنترل انسانی بگریزند، هشدار داد.
چین در حال قرار گرفتن در موقعیت «رهبری جهان» است
شی گفت چین آموزشهای هوش مصنوعی ارائه خواهد کرد و با کشورهای عضو بریکس، آسهآن، آمریکای لاتین و اتحادیه آفریقا مراکز همکاری در حوزه هوش مصنوعی ایجاد خواهد کرد؛ اقدامی که دیپلماسی هوش مصنوعی چین را با بلوکهای اصلی جنوب، جایی که پکن از پیش نفوذ قابل توجهی در آنها دارد، همسو میکند.
این سخنان یک روز پس از راهاندازی «سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی»، یا WAICO، مطرح شد؛ نهادی که چین آن را ایجاد کرده و ۲۹ کشور به عضویت آن درآمدهاند.
شی این سازمان را «نقطه عطفی در تاریخ توسعه هوش مصنوعی جهان» خواند و گفت این نهاد پاسخی به مطالبات کشورهای جنوب جهانی برای مشارکت بیشتر در حکمرانی هوش مصنوعی است.
تحلیلگران گفتند زمانبندی این سخنرانی، آنچه را میتوانست یک سخنرانی معمول درباره سیاستگذاری باشد، به بیانیهای تبدیل کرد که پیشرفتهای فناوری چین را به یک سکوی رسمی دیپلماتیک پیوند میزند.
بهگفته تحلیلگران، این فشار نهادی بازتاب تلاش گستردهتر چین برای جلوگیری از آن است که در بخشی که بهطور فزایندهای تحت تاثیر شرکتهای آمریکایی، محدودیتهای صادراتی آمریکا و مشارکتهای فناوری به رهبری واشینگتن شکل میگیرد، صرفا پذیرنده قواعد دیگران باشد.
جورج چن، رئیس بخش فعالیتهای دیجیتال در شرکتی مشاورهای، گفت: «پیام شی روشن است: چین نه در فناوری هوش مصنوعی و نه در استانداردهای آن از کسی پیروی نخواهد کرد. در عوض، چین قصد دارد در هر دو زمینه جهان را رهبری کند.»
چشماندازهای رقیب
کنفرانس جهانی هوش مصنوعی، که تا ۲۹ تیر ادامه خواهد داشت، در شرایطی برگزار میشود که واشینگتن و پکن برای نخستین گفتوگوهای دولتی خود درباره هوش مصنوعی در دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ آماده میشوند.
این دو قدرت هفته گذشته در نشستی که از سوی سازمان ملل درباره هوش مصنوعی برگزار شده بود، چشماندازهای رقیبی ارائه کردند. مقامهای آمریکایی استدلال کردند که مقررات بیش از حد میتواند نوآوری را محدود کند، در حالی که چین مدلهای کمهزینه و متنباز خود را ابزاری برای کاهش شکاف جهانی در دسترسی به هوش مصنوعی معرفی کرد.
واشینگتن ۳۵ کشور را در حمایت از «بیانیه فرصتهای هوش مصنوعی» گرد هم آورده است، در حالی که ۲۹ کشور به سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی به رهبری چین پیوستهاند.
یک فرد آگاه از موضع آمریکا به رویترز گفت قزاقستان تنها کشوری است که نام آن در فهرست اعضای هر دو ابتکار دیده میشود.
او استدلال کرد که این همپوشانی محدود نشان میدهد بیشتر کشورهایی که با چارچوب واشینگتن همسو هستند، از ابتکار رقیب پکن حمایت نکردهاند.
در کنار شرکتهای فناوری پیشرو چین، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، قاسم ژومارت توکایف، رییسجمهوری قزاقستان، و آنوتین چارنویراکول، نخستوزیر تایلند، نیز از شرکتکنندگان کنفرانس جهانی هوش مصنوعی هستند.
