جنگ اوکراین؛ کلید گنجینه اسرار کرملین در دست هکرها

با این حال نگرانی‌ها درباره استفاده روچرا غرب نگران استفاده روسیه از سلاح‌های شیمیایی در اوکراین است؟سیه از سلاح‌های شیمیایی به طور فزاینده‌ای مطرح است ولودیمیر زلنسکی، رییس‌جمهور اوکراین، هم درباره چنین احتمالی هشدار داده است.

با اینکه روسیه اتهام‌های اخیر را رد می‌کند اما طی دو دهه گذشته در کارنامه کرملین مواردی از این دست ثبت شده است.

کشورهای غربی از جمله آمریکا گفته‌اند در حال بررسی احتمال وقوع حمله شیمیایی در اوکراین هستند و بریتانیا هم هشدار داده در صورت تایید چنین موضوعی، همه گزینه‌ها برای مقابله با روسیه روی میز خواهد بود.

نگرانی‌ها به ویژه زمانی افزایش یافت که وال‌استریت ژورنال گزارش داد که اوایل مارس نمایندگان حاضر در مذاکرات صلح روسیه و اوکراین دچار مسمومیت شیمیایی شدند؛ البته بعدا دست‌کم یک منبع دولتی اوکراین این موضوع را رد کرد.

چرا غرب نگران استفاده روسیه از سلاح‌های شیمیایی در اوکراین است؟

با اینکه جهان استفاده از سلاح‌های شیمیایی را ممنوع اعلام کرده، دولت روسیه در دو دهه گذشته در چند مورد در چنین حملاتی دست داشته است.

از جمله در سال ۲۰۱۸ دولت بریتانیا روسیه را متهم کرد که با استفاده از ماده شیمیایی نوویچوک، عامل اعصاب کشنده که دهه‌ها پیش در اتحاد جماهیر شوروی ساخته شد، یک جاسوس سابق به نام سرگئی اسکریپال را که در بریتانیا زندگی می‌کرد مسموم کرد.

در یک مورد مهم دیگر، الکسی ناوالنی، رهبر اپوزیسیون روسیه در سال ۲۰۲۰ با نوع دیگری از ماده شیمیایی نوویچوک مسموم شد.

البته کرملین دست داشتن در هر دو مورد را رد کرده است.

رالف تراپ، مشاور خلع سلاح در فرانسه، می‌گوید: این دو حادثه باعث می‌شود کنار گذاشته شدن برنامه‌های شوروی سابق با علامت سوال مواجه شود.

گزارش‌هایی درباره استفاده روسیه از سلاح‌های شیمیایی در جنگ سوریه یا کمک به حکومت بشار اسد در این زمینه نیز مطرح شده است.

سازمان منع سلاح‌های شیمیایی (OPCW) استفاده ارتش بشار اسد از سلاح شیمیایی علیه مردم سوریه را تایید کرده است.

دولت روسیه نقش داشتن در حملات شیمیایی در سوریه را رد می‌کند و حتی وقوع برخی از آنها را جعلی می‌خواند.

روسیه درباره اوکراین دست پیش را گرفت و کی یف را به آماده شدن برای استفاده از سلاح‌های شیمیایی متهم کرد. دولت‌های غربی می‌گویند احتمالا این همان تاکتیک «پرچم دروغین» است که کرملین پیش از این نیز از آن استفاده کرده است. «پرچم دروغین» به عملیات نظامی و سیاسی پنهانی گفته می‌شود که طوری طراحی شود و به اجرا درآید که طرف مقابل را مظنون نشان دهد.

جو بایدن ۲۲ مارس گفت: «روسیه سابقه‌ای طولانی در متهم کردن دیگران به کارهایی دارد که در حال انجام آنهاست یا قصد انجام آنها را دارد.»

تراپ که یکی از ماموران سابق سازمان منع سلاح‌های شیمیایی است و در نظارت بر پایبندی برخی کشورها از جمله اوکراین به کنوانسیون تسلیحات شیمیایی نقش داشته است، می‌گوید هیچ مدرکی مبنی بر اینکه اوکراین سلاح‌های شیمیایی دارد در دست نیست و «برای اوکراینی‌ها منطقی نیست که به استفاده از سلاح‌های شیمیایی فکر کنند».

روسیه و اوکراین هر دو از امضا‌کنندگان کنوانسیون منع سلاح‌های شیمیایی هستند و استفاده از هر نوع مواد شیمیایی در جنگ را غیرقانونی می‌داند. مواد شیمیایی مطرح در این کنوانسیون دامنه‌ای گسترده دارد و شامل مثلا کلر که می‌تواند به صورت قانونی در ضدعفونی کردن آب به کار برود هم می‌شود.

سازمان منع سلاح های شیمیایی که بر پایبندی به این کنوانسیون نظارت می‌کند، در سال ۲۰۱۷ تأیید کرد که روسیه تمام ذخایر اعلام شده تسلیحات شیمیایی خود را نابود کرده است.

وزارت خارجه روسیه اتهام‌های مطرح شده علیه این کشور مبنی بر برنامه‌ریزی نظامی برای استفاده از سلاح‌های شیمیایی در اوکراین را «کارزار بدنام کردن» روسیه از طرف کشورهای غربی خوانده است.

چرا احتمال دارد روسیه در اوکراین سلاح شیمیایی استفاده کند؟

استفاده از سلاح‌های شیمیایی در میدان نبرد و علیه نیروهای نظامی که مجهز به تجهیزات حفاظتی هستند کاربرد محدودی دارد.

با این حال همان طور که پل راجرز، پژوهشگر مطالعات صلح در دانشگاه بردفورد بریتانیا، می‌گوید: سلاح‌های شیمیایی در درجه اول برای ارعاب مردم و شکستن اراده آنها برای مقاومت است.

ناظران نگران این هستند که ارتش روسیه برای ایجاد وحشت در بین غیرنظامیان دست به حمله شیمیایی علیه شهرهای اوکراین بزند.

برای مثال، گاز کلر که چگالی‌ بیشتری نسبت به هوا دارد و به زمین نزدیکتر است، در صورت استفاده می‌تواند به پناهگاه‌های زیرزمینی که غیرنظامیان به آنها پناه می‌برند نفوذ کند و باعث خفگی مردم شود.

ارتش روسیه همچنین می‌تواند از سموم اعصاب مانند سارین استفاده کند که بسیار کشنده است اما به سرعت محو می‌شود و به مهاجمان اجازه می‌دهد بعد از حمله شیمیایی، مقصد مورد نظر را اشغال کنند. اما استفاده از مواد شیمیایی مانند سم نوویچوک کاربرد کمتری برای ارتش روسیه خواهند داشت، زیرا این نوع سموم پایدار هستند و پیش از اینکه ارتش بتواند هدف را اشغال کند، نیاز به ضدعفونی گسترده‌ای دارد.

آیا راهی برای پیشگیری از حمله شیمیایی به اوکراین وجود دارد؟

اگر کرملین در مورد اتهامات خود مبنی بر قصد و آمادگی اوکراین برای استفاده از سلاح‌های شیمیایی جدی باشد، می‌تواند این اتهام‌ها را از مسیرهای مناسب پیگیری کند.

لیو سیدنس می‌گوید: «روسیه می‌تواند از سازمان منع سلاح‌های شیمیایی آنچه را که بازرسی چالشی نامیده می‌شود مطالبه کند. اگر این یک دغدغه واقعی برای پوتین است و او خود نمی‌خواهد از سلاح شیمیایی استفاده کند، باید این کار را انجام دهد.»

اما اگر دولت روسیه این ادعا را به عنوان بهانه‌ای برای اینکه خود از این نوع سلاح‌ها استفاده کند، مطرح می‌کند، هر کشوری، حتی اوکراین، می‌تواند سازمان منع سلاح‌های شیمیایی را به بازرسی از اوکراین برای به چالش کشیدن این ادعا فرابخواند. آلستر هی، سم شناس زیست‌محیطی در دانشگاه لیدز بریتانیا، می‌گوید: «اوکراینی‌ها می‌توانند بگویند بیایید و ببینید، ما چیزی برای پنهان کردن نداریم؛ و این به وضوح باعث به دام افتادن روسیه خواهد شد.»

آیا می‌توان به کمک علم احتمال وقوع یک حمله شیمیایی را تایید کرد؟

در چنین شرایطی از سازمان منع سلاح‌های شیمیایی خواسته می‌شود تا هرگونه ادعای حمله شیمیایی را تایید کند. تراپ می‌گوید این سازمان می‌تواند حتی بدون حضور مستقیم در منطقه جنگی، شواهدی به‌ویژه از تصاویر ماهواره‌ای و گزارش‌های پزشکی جمع‌آوری کند. او می‌گوید: «اگر حمله شیمیایی صورت گرفته باشد، قربانیانی را خواهید دید که در مراکز پزشکی تحت درمان هستند و علائم و سوابق پزشکی آنها در این زمینه سرنخ می‌دهد.»

سلاح‌های شیمیایی از نظر نحوه عملکرد و انواع آثاری که از خود به جا می گذارند بسیار متفاوتند. اگر بازرسان بلافاصله پس از حمله دسترسی مستقیم به این مناطق داشته باشند، می‌توانند نمونه‌هایی از آثاری که مواد شیمیایی در خون باقی می‌گذارند یا بقایای آن در محیط را جمع‌آوری کنند. اما در برخی شرایط، جمع آوری آثار و شواهد دشوارتر است. مثلا اثبات حمله شیمیایی با کلر شاید سخت باشد، زیرا گاز کلر می‌تواند بدون برجای گذاشتن هیچ اثری از بین برود.

تراپ می‌گوید: در طول جنگ داخلی سوریه، بازرسان سازمان منع سلاح‌های شیمیایی برای اولین بار شواهدی را در یک منطقه جنگی جمع‌آوری کردند و گزارش دادند که هم از گاز کلر و هم از مواد شیمیایی استفاده شده است؛ چیزی که دولت سوریه آن را رد کرده است. بازرسان این کار را با پذیرش خطرهای بزرگی انجام دادند و دست‌کم یک بار مورد حمله قرار گرفتند.

در هر صورت، بازرسان بین‌المللی برای بازدید از مناطق جنگی برای تایید وقوع حمله شیمیایی به تضمین‌هایی برای ایمنی خود مانند آتش‌بس نیاز دارند. سازمان منع سلاح‌های شیمیایی به مجله نیچر گفت تا کنون هیچ درخواستی برای بازرسی چالشی دریافت نکرده است.

زلنسکی جمعه در گفت‌وگو با سی‌ان‌ان گفت: از آنجا که پوتین برای جان مردم اوکراین ارزشی قائل نیست ممکن است از سلاح‌های اتمی یا شیمیایی استفاده کند.

او همچنین خاطرنشان کرد: بین دو هزار و ۵۰۰ تا سه‌هزار سرباز اوکراینی در جنگ کنونی کشته شده و ۱۰ هزار نیروی دیگر نیز زخمی شده‌اند.

طبق اعلام آژانس پناهندگان سازمان ملل، از آغاز حمله روسیه به اوکراین حدود پنچ میلیون اوکراینی از کشور خود گریخته‌اند. طبق آمارهای سازمان ملل، همچنین بیش از هفت میلیون نفر نیز در داخل اوکراین آواره شده‌اند.

روز جمعه واشینگتن‌پست به نقل از منابع آگاه گزارش داد که ولودیمیر زلنسکی اخیرا از جو بایدن درخواست کرده که روسیه را به عنوان «دولت حامی تروریسم» معرفی کند.

در همین حال، رویترز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که نخست‌وزیر اوکراین و چند مقام ارشد این کشور هفته آینده به واشینگتن سفر خواهند کرد.

از سوی دیگر، متی ماسیکاس، سفیر اتحادیه اروپا در اوکراین، هشدار داد که روسیه کودکان اوکراینی را می‌رباید و تاکید کرد که مسکو باید در این ارتباط پاسخگو شود.

پیش‌تر لیودمیلا دنیسووا، آمبودزمان اوکراین، اعلام کرده بود که بیش از ۱۳۰ هزار کودک اوکراینی به زور به روسیه منتقل شده‌اند.

در همین حال، وزارت خارجه روسیه ۱۸ دیپلمات اتحادیه اروپا در این کشور را «عنصر نامطلوب» خواند و خواستار خروج آنها از روسیه شد.

در پی تاکید دولت آمریکا بر افزایش حمایت نظامی ایالات‌متحده از اوکراین، یک مقام ارشد دفاعی ایالات‌متحده گفت که انتظار می‌رود اولین پرواز حامل کمک‌های نظامی ایالات متحده برای اوکراین طی ۲۴ ساعت آینده به منطقه برسد.

با این حال، روزنامه واشینگتن‌پست گزارش داد که روسیه به آمریکا هشدار داده است اگر به ارسال سلاح به اوکراین ادامه دهد با «پیامدهایی غیرقابل پیش‌بینی» روبه‌رو خواهد شد.

در همین حال، تهاجام روسیه به ویژه به مناطق جنوبی و شرقی اوکراین ادامه دارد.

پلیس کی‌یف اعلام کرد پس از عقب‌نشینی نیروهای روسیه، اجساد بیش از ۹۰۰ غیرنظامی در استان کی‌یف کشف شده است.

پلیس همچنین گفت که نیروهای روسیه در خانه‌ها و خودروهای غیرنظامیان در شهرهای استان کی‌یف تله‌های انفجاری کار گذاشته‌اند که این اقدام تا کنون به کشته شدن دست‌کم یک نفر و زخمی شدن تعدادی دیگر منجر شده است.

از سوی دیگر، حمله نیروهای روسیه به یک منطقه مسکونی در شرق اوکراین، دست‌کم ۷ کشته از جمله یک کودک و ۳۴ زخمی بر جا گذاشت. در پی حملات نیروهای روسی در شهر میکولائیف نیز دست‌کم پنچ نفر کشته شدند.

این روزنامه روز جمعه ۲۶ فروردین در گزارشی نوشت که روسیه در یادداشتی دیپلماتیک از آمریکا و متحدانش خواسته است که «از نظامی‌سازی غیرمسئولانه اوکراین که پیامدهایی غیرقابل پیش‌بینی برای امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی دارد» خودداری کند.

مقام‌های آمریکا و روسیه درباره این گزارش اظهار نظری نکرده‌اند اما واشینگتن‌پست گفته این یادداشت دیپلماتیک را رویت کرده است.

آمریکا ارسال کمک‌های نظامی به اوکراین را تصویب کرده و در تازه‌ترین مورد نیز جو بایدن روز چهارشنبه مجوز کمک‌های نظامی دیگری به ارز ۸۰۰ میلیون دلار به اوکراین را امضا کرد.

یک مقام ارشد دفاعی آمریکا نیز روز جمعه گفت انتظار می‌رود اولین پرواز حامل کمک‌های نظامی ایالات متحده برای اوکراین طی ۲۴ ساعت آینده به منطقه برسد.

پیش از این نیز روسیه هشدار داده بود ممکن است کاروان‌های ارسال سلاح به اوکراین را به عنوان «هدف مشروع» مورد حمله قرار دهد.

از سوی دیگر، حملات روسیه به مناطق مختلف اوکراین همچنان ادامه دارد و روز جمعه گزارش‌هایی درباره شنیده شدن صداهای انفجار در کی‌یف منتشر شد.

وزارت دفاع اوکراین نیز اعلام کرد روسیه برای اولین بار از زمان آغاز تهاجمش به این کشور، اقدام به شلیک موشک‌های دوربرد به سوی شهر بندری ماریوپل کرده است. جزییات بیشتری از این حمله منتشر نشده است.

بنابر گزارش‌ها، روسیه حملات خود را بر شرق اوکراین و مناطق لوهانسک و دونتسک متمرکز کرده اما همچنین گفته که در واکنش به حمله به خاک روسیه، به کی‌یف راکت شلیک خواهد کرد.

روسیه اوکراین را به انجام چند حمله به خاک خود در منطقه بلگورود و بریانسک متهم کرده است.

روز جمعه همچنین روزنامه بریتانیایی دیلی‌میل با اشاره به غرق شدن ناو روسی مسکوا در دریای سیاه گزارش داد که نگرانی‌هایی درباره وجود دو کلاهک هسته‌ای در این کشتی جنگی وجود دارد که ممکن است در قعر دریا موجب ایجاد حادثه‌ای هسته‌ای شود.

مقام‌های اوکراینی روز چهارشنبه از هدف قرار گرفتن ناو مسکوا، سرگروه ناوگان دریای سیاه روسیه، با دو موشک ضد کشتی خبر دادند و یک روز بعد وزارت دفاع روسیه اعلام کرد که پس از وقوع آتش‌سوزی و انفجار مهمات در این کشتی جنگی، این ناو حین یدک شدن به بندر بر اثر شدت خسارت‌های وارده ناشی غرق شده است.

غرق شدن ناو ۱۲ هزار و ۵۰۰ تنی مسکوا که سرگروه ناوگان روسیه در دریای سیاه و یکی از مهم‌ترین کشتی‌های جنگی این کشور بود، بزرگترین شکست دریایی روسیه از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون است.

روز جمعه همچنین وزارت خارجه روسیه ۱۸ دیپلمات اتحادیه اروپا در این کشور را «عنصر نامطلوب» خواند و خواستار خروج آنها از روسیه شد. همزمان مقدونیه شمالی شش دیپلمات روس را از این کشور اخراج کرد و تعداد دیپلمات های اخراج شده روسیه به ۱۱ رسید.

غرق شدن ناو ۱۲ هزار و ۵۰۰ تنی مسکوا که سرگروه ناوگان روسیه در دریای سیاه و یکی از مهم‌ترین کشتی‌های جنگی این کشور بود، بزرگترین شکست دریایی روسیه از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون است.

مقام‌های اوکراینی روز چهارشنبه اعلام کرده بودند که ناو مسکوا، سرگروه ناوگان دریای سیاه روسیه، با دو موشک ضد کشتی نیروهای اوکراین مورد اصابت قرار گرفته است.

وزارت دفاع روسیه پیشتر با تایید وقوع انفجار در این ناو، از اعلام علت انفجار خودداری کرده بود اما پنج‌شنبه شب در بیانیه‌ای گفت که «شرایط طوفانی دریای سیاه» باعث شد تعادل ناو مسکوا که به شدت آسیب دیده بود از بین رفته و این کشتی جنگی غرق شود.

ناو مسکوا حدود ۵۰۰ نفر خدمه داشت که به گفته مقام‌های مسکو چند ساعت پس از وقوع انفجار و قبل از غرق شدن ناو، همه خدمه تخلیه شده بودند.

ارتش اوکراین نیز صبح پنج‌شنبه تایید کرد که ناو مسکوا پس از آنکه هدف موشک ضد کشتی نپتون نیروهای اوکراینی قرار گرفته به طور چشمگیری آسیب دیده و پس از وقوع حریق و انفجارها در آن، در حال غرق شدن است.

موشک نپتون یک سیستم موشکی ضد کشتی است که اوکراین ساخت و توسعه آن را از سال ۲۰۱۳ آغاز کرد و در سال ۲۰۱۹ به پایان برده است.

این در حالی است که جان کربی، سخنگوی پنتاگون، روز پنج‌شنبه گفت که آمریکا هنوز نمی‌تواند تایید کند علت انفجار ناو جنگی روسیه چه بوده است.

ناو مسکوا در روزهای نخست حمله روسیه به اوکراین نیز هنگامی خبرساز شده بود که به ۱۳ سرباز اوکراینی در جزیره کوچک مار اخطار داده بود که تسلیم شوند.

در آن زمان فایل صوتی منتشر کردند که در آن سربازان اوکراینی مستقر در جزیره کوچک مار از تسلیم خود امتناع کرده و به این ناو گفته بودند: «برو به جهنم».

غرق شدن ناو روسی مسکوا یک شکست نظامی دیگر برای ارتش روسیه است که از ۲۴ فوریه، پنجم اسفند ماه، که به دستور ولادیمیر پوتین به اوکراین حمله کرده تاکنون متحمل ضربات سنگینی شده است.

نیروهای روسیه در هفته‌های اول حمله به اوکراین برای تصرف چند شهر بزرگ اوکراین از جمله کی‌یف پایتخت اوکراین اقدام کردند اما پس از آنکه متحمل خسارات سنگینی شدند از اواخر ماه مارس از استان کی‌یف عقب‌نشینی کردند و نیروهای خود را در شرق و جنوب اوکراین متمرکز کرده است.

غرق شدن سرگروه ناوگان دریایی روسیه در شرایطی صورت گرفته که روسیه حملات خود را برای تصرف شهر محاصره شده ماریوپل در جنوب اوکراین شدت داده است.

در همین حال ولودیمیر زلنسکی، رییس‌جمهور روسیه، از آمریکا و اروپا خواست تا تسلیحات سنگین در اختیار اوکراین قرار دهند.

زانسکی با اشاره به کشتار غیرنظامیان در ماریوپل، بوچا، کراماتورسک به دست نیروهای روسیه، گفت که بدون دریافت تسلیحات بیشتر، این لیست ادامه خواهد داشت چون هیچ کس به جز اوکراین مجهز به سلاح‌های سنگین، روسیه را متوقف نخواهد کرد.

وزارت دفاع روسیه روز پنجشنبه اعلام کرد که «وقوع آتش‌سوزی» در این کشتی باعث انفجار برخی مهمات شد و این ناو با اینکه به شدت آسیب دیده همچنان شناور است.

وزارت دفاع روسیه همچنین با تاکید بر اینکه آتش‌سوزی مهار شده و خدمه این ناو نیز به کشتی‌های دیگر منتقل شده‌اند گفت به تسلیحات اصلی مسکووا آسیبی وارد نشده و علت حادثه «در دست بررسی است».

با این حال ارتش اوکراین می‌گوید ناو جنگی مسکووا هدف موشک ضدکشتی نپتون، ساخت اوکراین، قرار گرفت و در حال غرق شدن است.

جان کربی، سخنگوی پنتاگون، گفته است آمریکا هنوز نمی‌تواند تایید کند علت انفجار در این ناو جنگی چه بوده است.

به گزارش رسانه‌های روسیه، ناو جنگی موسکووا از سال ۱۹۸۳ مشغول فعالیت است و به ۱۶ موشک کروز ضدکشتی از نوع ولکان با برد دست‌کم ۷۰۰ کیلومتر مجهز است.

وقوع انفجار در این ناو جنگی در شرایطی صورت گرفته که روسیه حملات خود را برای تصرف شهر محاصره شده ماریوپل در جنوب اوکراین شدت داده است.

تصرف کامل این شهر از سوی روسیه به این کشور اجازه می‌دهد یک مسیر زمینی را از شبه‌جزیره کریمه به مناطق تحت کنترل جدایی‌طلبان تحت حمایتش در شرق اوکراین ایجاد کند.